Vereffening en verdeling in Brussel

De vereffening en verdeling zijn de verrichtingen die, na een echtscheiding of de ontbinding van een samenwoning, het mogelijk maken het gemeenschappelijk vermogen van de ex-echtgenoten af te sluiten: inventaris van de goederen, betaling van de schulden, toebedeling van de goederen aan elk.

Afspraak maken100€ excl. BTW — 30 min

Wanneer komt de vereffening en verdeling tussenbeide?

- Na een echtscheiding (EOT of EOO)

- Na het overlijden van een echtgenoot (erfopvolging + vereffening van het huwelijksvermogensstelsel)

- Na de breuk van een wettelijke of feitelijke samenwoning met goederen in onverdeeldheid

Het derde geval veronderstelt dat de wettelijke samenwoning is geëindigd, en zij eindigt niet vanzelf. Artikel 1476, § 2, van het oud Burgerlijk Wetboek somt daarvoor drie oorzaken op: het huwelijk van de samenwonenden, het overlijden van een van hen, en een schriftelijke verklaring die tegen ontvangstbewijs aan de ambtenaar van de burgerlijke stand wordt overhandigd. Die verklaring kan van beide samenwonenden of van één van hen uitgaan.

Dezelfde tekst bepaalt het juiste ogenblik: de wettelijke samenwoning “eindigt op het ogenblik van de melding van de verklaring in het bevolkingsregister”. Niet de feitelijke scheiding of de verhuizing maakt er dus een einde aan, maar de melding in het bevolkingsregister.

De eenzijdige verklaring brengt een formaliteit mee die men beter vooraf kent: de ambtenaar van de burgerlijke stand betekent haar binnen acht dagen bij gerechtsdeurwaardersexploot aan de andere samenwonende, en de kosten van die betekening moeten vooraf worden betaald door wie de verklaring aflegt (oud Burgerlijk Wetboek, art. 1476, § 2).

Die formaliteit bestaat enkel voor de wettelijke samenwoning. In de drie hierboven vermelde gevallen rijst daarna telkens dezelfde vraag: die van de goederen die met zijn tweeën aangehouden blijven.

Etappes van de vereffening en verdeling

1. Inventaris van de goederen (meubelen, onroerend goed, rekeningen, vorderingen, schulden)

2. Kwalificatie: eigen goederen / gemeenschappelijke goederen / goederen in onverdeeldheid

3. Waardering (raming, soms een gerechtelijke expertise, een vastgoedexpertise wanneer het om een onroerend goed gaat)

4. Berekening van de vergoedingen: vergoedingen verschuldigd tussen echtgenoten voor bewegingen tussen vermogens (bv. eigen geld geïnvesteerd in gemeenschappelijk goed)

5. Eigenlijke verdeling: toebedeling van de goederen aan de ene of de andere, met eventuele opleg

6. Notariële akte of vonnis dat de verdeling homologeert

Frequente geschillen

- Waardering van het gezinshuis

- Lot van de schulden aangegaan door één enkele echtgenoot

- Vergoedingen verschuldigd aan het gemeenschappelijk vermogen

- Eigen inbreng bij de aankoop van een gemeenschappelijk goed

- Schenkingen tussen echtgenoten al dan niet te herroepen

Die vijf geschillen hebben niet allemaal dezelfde grondslag. De waardering van de gezinswoning kan leiden tot het deskundigenonderzoek dat artikel 1213, § 1, van het Gerechtelijk Wetboek toevertrouwt aan een of meer door de rechtbank aangestelde deskundigen. De vergoedingen die aan het gemeenschappelijk vermogen verschuldigd zijn en de eigen inbrengen worden daarentegen beheerst door artikel 2.3.44 van het Burgerlijk Wetboek.

Vandaar een praktische regel: die besprekingen worden eerst door het bewijs gewonnen en pas daarna door het argument, en het bewijs wordt tijdens het huwelijk opgebouwd, niet op het ogenblik van de breuk.

Minnelijke vs gerechtelijke vereffening

- Minnelijk: bij notariële akte, sneller en minder kostbaar

- Gerechtelijk: voor de familierechtbank met aanstelling van een notaris-vereffenaar, bij aanhoudend onenigheid

Het Gerechtelijk Wetboek omschrijft de minnelijke verdeling nergens: het gaat ervan uit en regelt enkel de andere tak. Artikel 1207 verwijst de zaak naar de familierechtbank alleen “indien niet alle partijen-deelgenoten met een minnelijke verdeling instemmen”.

De toegangsvoorwaarde tot de gerechtelijke weg is dus de onenigheid, en niets anders. Noch de aard van de goederen, noch hun waarde, noch de vorm van de echtscheiding bepalen haar.

Hoe Sarah Satti u begeleidt

- Voorafgaande evaluatie van uw vermogensrechtelijke situatie

- Minnelijke onderhandeling met de andere partij

- Vertegenwoordiging bij gerechtelijke vereffening

- Opvolging van de notaris-vereffenaar

- Verdediging van uw belangen in de betwistingen (vergoedingen, bezetvergoedingen, waarde van de goederen)

Het meeste speelt zich af vóór het eerste cijfer wordt genoemd. Eigendomstitels, leningsakten en aflossingstabellen, rekeninguittreksels over de huwelijksperiode, bewijzen van de herkomst van de gelden die voor een aankoop zijn gebruikt: het zijn die documenten die toelaten te zeggen aan welk vermogen een goed toebehoort, en wat het ene vermogen aan het andere verschuldigd is.

Daar begint het werk van de advocaat. Het bestaat er eerst in de lijst op te maken van wat ontbreekt, en die daarna te laten aanvullen zolang de documenten nog beschikbaar zijn.

Wanneer moet er vereffend en verdeeld worden?

De vereffening-verdeling komt aan de orde telkens een onverdeeldheid moet worden ontbonden: na een echtscheiding, na het overlijden van een echtgenoot, na het beëindigen van een samenwoning. Artikel 1207 van het Gerechtelijk Wetboek bepaalt het kader ervan.

Men hoeft het niet eens te zijn om te beginnen. De tekst legt het initiatief bij “de meest gerede partij”: wie vooruit wil, wendt zich alleen tot de familierechtbank. Het stilzitten van de andere partij vormt dus geen beletsel.

De procedure staat bovendien open zelfs bij gebrek aan onverdeeldheid, wanneer de vordering enkel een vereffening betreft: die van een huwelijksvermogensstelsel, die van een nalatenschap, of het opstellen van rekeningen tussen wettelijk samenwonenden.

Minnelijk of gerechtelijk

De minnelijke verdeling gebeurt bij notariële akte, zonder proces. De gerechtelijke verdeling dringt zich op wanneer niet alle deelgenoten met een minnelijke regeling instemmen. De twee wegen zijn nochtans niet van elkaar afgeschermd: de gerechtelijke weg laat alle ruimte voor een akkoord, en elk akkoord dat onderweg wordt bereikt, bekort de procedure.

Het Gerechtelijk Wetboek vertrouwt de notaris-vereffenaar immers van meet af aan een verzoeningsopdracht toe, en bepaalt dat in elke stand van de procedure een (geheel of gedeeltelijk) akkoord kan worden geakteerd. Eenmaal ondertekend verbindt dat akkoord de partijen definitief. De door de rechtbank geakteerde akkoorden gelden op hun beurt als vonnis bedoeld in artikel 1043 van het Gerechtelijk Wetboek.

Het komt zo voor dat een gerechtelijke procedure eindigt op opeenvolgende akkoorden, zonder rechterlijke uitspraak ten gronde. Elk punt dat onderweg wordt geregeld, verdwijnt definitief uit het debat en verkort in dezelfde mate wat overblijft.

De notaris-vereffenaar

De notaris-vereffenaar wordt door de rechtbank aangesteld. Zijn de partijen het eens over zijn naam, dan wordt hij aangehouden; zij kunnen zelfs gezamenlijk de aanstelling van twee notarissen vragen. Bij gebrek aan akkoord stelt de rechtbank er zelf een andere aan.

De notaris-vereffenaar is de advocaat van niemand. Hij voert de verrichtingen onpartijdig en de wet verplicht hem de partijen in te lichten dat zij zich door een advocaat kunnen laten bijstaan. Bestaan er omstandigheden die wettige twijfel kunnen doen rijzen over zijn onpartijdigheid, dan kan zijn vervanging worden gevraagd.

Daaruit volgt de taakverdeling. De notaris stelt de akten op en doet de vaststellingen; de advocaat verdedigt een standpunt, door een goed als eigen veeleer dan als gemeenschappelijk te kwalificeren, door een vergoeding te becijferen, door een waardering te betwisten, door de toewijzing van de woning te vragen, of door na te gaan of de staat van vereffening geen gemeenschappelijke schuld is vergeten.

Het verloop van de verrichtingen en hun termijnen

De verrichtingen worden geopend op verzoek van de meest gerede partij. Vanaf de opening stelt de notaris-vereffenaar samen met de partijen de kalender voor het vervolg vast. Wordt geen kalender overeengekomen, dan levert de wet er een.

De partijen beschikken dan over twee maanden om hun aanspraken en stukken mee te delen, zowel aan de notaris als aan de andere partijen. Die termijn loopt vanaf de sluiting van de boedelbeschrijving of, bij gebreke daarvan, vanaf de mededeling van het proces-verbaal van opening; bij een deskundigenonderzoek geldt eveneens een termijn van twee maanden. De notaris beschikt vervolgens over twee maanden om elkeen een overzicht van de ontvangen aanspraken te bezorgen.

Die termijnen zijn niet indicatief: een te laat meegedeelde aanspraak dreigt niet meer in aanmerking te worden genomen. Het Gerechtelijk Wetboek regelt ook wat gebeurt wanneer de procedure stilvalt. Bij gebreke van een overeengekomen kalender kan de rechter, op verzoek van een partij of van de notaris-vereffenaar, die termijnen inkorten gelet op de eigen elementen van de zaak. En handelt de notaris-vereffenaar niet binnen de overeengekomen of bij de wet bepaalde termijnen, dan kan elke partij, bij eenvoudige brief aan de rechtbank die hem heeft aangesteld, de oproeping van de notaris-vereffenaar en van de partijen vragen: de rechter hoort hen, bepaalt samen met hem de kalender voor het vervolg van de verrichtingen en spreekt zich uit over zijn vervanging, die echter niet kan worden bevolen indien alle partijen zich daartegen verzetten.

Vóór de sluiting kan elke partij nog haar bezwaren tegen de staat van vereffening formuleren. De betwisting gebeurt in dat stadium.

Wie behoudt de woning?

Het Burgerlijk Wetboek noemt dat mechanisme de preferentiële toewijzing. Het laat toe dat een van de echtgenoten bij voorrang de gezinswoning krijgt, samen met de inboedel die er staat en de goederen die zijn beroepsactiviteit dienen, tegen betaling van een opleg indien daartoe grond bestaat.

De vordering wordt ingesteld tijdens de verrichtingen van vereffening. De rechtbank weegt dan de belangen van beide partijen af en toetst uitdrukkelijk de financiële mogelijkheden van wie de opleg zal moeten betalen. De wet voorziet in een afzonderlijke regel voor de echtgenoot die het slachtoffer is geweest van een feit bedoeld in artikel 2.3.14, § 2, tweede lid, van het Burgerlijk Wetboek, dat naar een limitatieve lijst van misdrijven uit het Strafwetboek verwijst: is de andere echtgenoot daarvoor als dader of deelnemer veroordeeld bij een in kracht van gewijsde gegane beslissing, dan wordt zijn vordering tot toewijzing van de gezinswoning, de inboedel en de beroepsgoederen ingewilligd, “behoudens uitzonderlijke omstandigheden”.

Hetzelfde mechanisme bestaat wanneer het stelsel eindigt door een overlijden.

Blijft het krediet waarmee de woning werd gefinancierd. Wanneer een hypothecair krediet door twee medekredietnemers werd aangegaan, volstaat de verbintenis van een van de ex-echtgenoten om de aflossingen alleen te dragen op zich niet om de andere medekredietnemer tegenover de bank te bevrijden. Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek regelt onder meer de schuldoverdracht en de interne schuldovername (artikelen 5.187 tot 5.192), maar hun toepassing hangt af van de concrete situatie. De bevrijding van een medekredietnemer veronderstelt de tussenkomst van de bank. Ook de zekerheden, zoals de hypotheek of de borgtocht, moeten worden onderzocht.

Wanneer een ex weigert te verkopen

Het gebeurt dat een ex-echtgenoot tegelijk weigert te verkopen, over te nemen en de woning te verlaten. De wet voorziet dan verschillende wegen.

Artikel 3.75 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt: “Elke mede-eigenaar kan te allen tijde de verdeling van de goederen in toevallige mede-eigendom eisen.” Niemand is gehouden in onverdeeldheid te blijven.

Beschikkingsdaden over het onverdeelde goed vereisen in beginsel de instemming van allen, maar artikel 3.73 voegt toe “tenzij de rechter oordeelt dat een weigering rechtsmisbruik zou uitmaken”. Een weigering die enkel tot doel heeft te blokkeren, kan dus worden overwonnen.

Een goed kan niet altijd gevoeglijk in natura worden verdeeld. Volgt dat uit het akkoord van allen of uit het advies van de notaris-vereffenaar, zo nodig gesteund op een deskundigenverslag, dan maakt de notaris het lastenkohier van de openbare verkoop op, tenzij alle partijen het eens zijn over een verkoop uit de hand.

De vergoedingen

Een vergoeding is een indemniteit tussen de vermogens, en zij werkt in beide richtingen. Zij is door een echtgenoot verschuldigd voor de sommen die hij uit het gemeenschappelijk vermogen heeft genomen om een eigen schuld te voldoen en, “in het algemeen, telkens als hij persoonlijk voordeel heeft getrokken uit het gemeenschappelijk vermogen”. Omgekeerd geven eigen gelden die in een gemeenschappelijk goed zijn geïnvesteerd, recht op vergoeding ten voordele van het eigen vermogen.

De echtgenoot die zijn beroep uitoefent binnen een vennootschap waarvan de aandelen hem eigen zijn, is aan het gemeenschappelijk vermogen een vergoeding verschuldigd voor de netto beroepsinkomsten die het niet heeft ontvangen en die het redelijkerwijs had kunnen ontvangen. Die regel raakt in de eerste plaats de zelfstandigen.

De wet stelt ook een ondergrens: de vergoeding mag niet lager zijn dan de verarming van het schuldeisende vermogen.

De regeling van een vergoeding gebeurt binnen de verdeling zelf. Wie ze verschuldigd is, kwijt zich door minder te ontvangen of door betaling aan de massa; wie er recht op heeft, neemt op de massa goederen vooruit voor een gelijke waarde. Pas na die regeling, en die van de gemeenschappelijke schulden, wordt wat overblijft bij helften verdeeld.

De onverdeeldheid die blijft duren

Een onverdeeldheid kan jaren aanslepen, zonder dat het goed wordt verkocht, overgenomen of verdeeld.

Elke mede-eigenaar kan te allen tijde de verdeling vorderen. Men blijft niet tegen wil en dank deelgenoot. De enige grens is een overeenkomst waarbij de mede-eigenaars de verdeling voor een bepaalde duur hebben opgeschort.

Zolang de onverdeeldheid duurt, worden de aandelen vermoed gelijk te zijn, behoudens tegenbewijs, wat telt wanneer één van beiden meer heeft betaald. Elkeen draagt bij in de lasten naar evenredigheid van zijn aandeel. En elkeen heeft recht op het gebruik en het genot van het goed, “zonder dat dit gebruik en genot zijn evenredig aandeel mag te buiten gaan”.

Uit die laatste regel vloeit de bezettingsvergoeding voort. De deelgenoot die het exclusieve genot van het onverdeelde goed heeft gehad, gaat zijn evenredig aandeel te boven en moet de andere deelgenoten vergoeden (Burgerlijk Wetboek, art. 3.69, 3.71 en 3.74; Cass. 24 november 2016, C.16.0026.F). Die vergoeding komt toe aan de onverdeelde massa, waar zij bij de verdeling in rekening wordt gebracht.

Het bedrag zelf heeft niets automatisch. Het Hof van Cassatie oordeelde dat uit die regels niet volgt dat de ex-echtgenoot die de gemeenschappelijke woning bewoont na de ontbinding van het huwelijksvermogensstelsel van de gemeenschap van goederen, ongeacht de omstandigheden van de zaak, aan de andere een vergoeding gelijk aan de helft van de huurwaarde verschuldigd zou zijn (Cass. 24 november 2016, C.16.0026.F). Het bedrag wordt beoordeeld naar de omstandigheden van het dossier, waaronder de opvang van de kinderen. Dat arrest werd gewezen op het oude artikel 577-2 van het Burgerlijk Wetboek, opgeheven op 1 september 2021; dezelfde regels staan vandaag in de artikelen 3.69 en 3.71 van het Burgerlijk Wetboek.

Het beginsel is door de rechtspraak afgeleid uit die wetsartikelen, die de vergoeding zelf niet benoemen: de toepassing ervan hangt af van de omstandigheden van elk dossier en staat ter discussie.

Wat een verdeling kost

Een verdeling heeft een kostprijs, die uit onderscheiden posten bestaat.

Het verdelingsrecht. Een verdeling van onroerende goederen geeft aanleiding tot de heffing van een registratierecht, het verdelingsrecht. Hetzelfde recht treft de afstanden onder bezwarende titel, tussen mede-eigenaars, van onverdeelde aandelen in onroerende goederen. Aangezien de registratierechten een gewestelijke bevoegdheid zijn, verschilt het tarief naargelang het gewest waar het goed gelegen is. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bedraagt dat tarief 1 %.

Waarop dat recht wordt berekend. Dat hangt af van het gevolg van de akte. Maakt de akte een einde aan de onverdeeldheid tussen alle mede-eigenaars, dan wordt het recht vereffend op de totale waarde van de goederen: wie de helft van een woning overneemt, betaalt dus niet op de helft van de waarde, maar op de volledige waarde. Maakt de akte daaraan geen einde tussen allen, dan wordt het recht vereffend op de waarde van de afgestane aandelen. In beide gevallen is de grondslag de in de akte overeengekomen waarde, zonder dat die lager mag zijn dan de verkoopwaarde. En treedt een derde toe tot de onverdeeldheid, dan wordt de verrichting belast tegen het tarief van de overdrachten onder bezwarende titel, en niet tegen het verdelingsrecht.

Het rolrecht. Het is aan de Staat verschuldigd voor de inschrijving van de zaak op de rol van de rechtbank van eerste aanleg, waarvan de familierechtbank een afdeling is. Het Wetboek der registratierechten bepaalt de regeling ervan. Bij de rechtbank van eerste aanleg bedraagt dat recht 165 euro; voor de andere rechtscolleges gelden andere bedragen. Het wordt niet bij de neerlegging van het verzoekschrift betaald: het wordt opeisbaar op de datum van de veroordeling tot betaling, die de rechter in zijn eindbeslissing uitspreekt.

De kosten van de notaris. Zijn erelonen zijn bij koninklijk besluit getarifeerd, volgens een degressief tarief. Daaruit volgt dat het ereloon van de notaris niet afhangt van de gekozen notaris, noch van de tijd die hij eraan besteedt, en dat het niet wordt onderhandeld. Maar het getarifeerde ereloon dekt niet alles: daarbij komen de verschotten, namelijk de aan derden verschuldigde kosten die de notaris voor uw rekening voorschiet, en de vacaties. De notaris moet die posten in zijn eindafrekening in detail vermelden. De forfaitaire bedragen van het tarief worden om de twee jaar aan het indexcijfer van de consumptieprijzen aangepast, zodat alleen die eindafrekening de op uw dossier toepasselijke cijfers geeft. Daarbovenop komt de btw.

De kosten van het deskundigenonderzoek. Zij zijn verschuldigd wanneer een deskundige wordt aangesteld om een goed te schatten. In burgerlijke zaken wordt hun bedrag door de rechter begroot, en de wet regelt zowel de berekening als het toezicht erop. De gerechtsdeskundige moet de rechter en de partijen bij de aanvang van zijn werkzaamheden op de hoogte brengen van de berekeningswijze van zijn kosten en erelonen, en zijn gedetailleerde staat vermeldt afzonderlijk zijn uurloon, zijn verplaatsingskosten, zijn verblijfkosten, zijn algemene kosten en de bedragen die aan derden zijn betaald. De rechter kan een voorschot bepalen dat in consignatie moet worden gegeven, en hij is het die die staat begroot, waarbij hij hoofdzakelijk rekening houdt met de zorgvuldigheid waarmee het werk werd uitgevoerd, de nakoming van de vooropgestelde termijnen en de kwaliteit van het geleverde werk, en in voorkomend geval met de moeilijkheid en de duur van dat werk, de hoedanigheid van de deskundige en de waarde van het geschil. Die bedragen worden vervolgens in de eindbeslissing als gerechtskosten begroot (Gerechtelijk Wetboek, art. 987, 990 en 991; koninklijk besluit van 25 april 2017 tot vaststelling van de deontologische code van de gerechtsdeskundigen, art. 9).

De wet bepaalt de verdeling van de kosten van vereffening en verdeling: behoudens andersluidende overeenkomst draagt elk van de echtgenoten daarvan de helft.

De rechtsplegingsvergoeding. Bij een gerechtelijke verdeling spreekt de eindbeslissing zich ook uit over de rechtsplegingsvergoeding, een forfaitaire tegemoetkoming in de kosten en erelonen van de advocaat, bepaald door het Gerechtelijk Wetboek. Het bedrag hangt af van de inzet van het geschil. Een koninklijk besluit stelt het tarief vast, met een minimumbedrag en een maximumbedrag waartussen de rechter het kan moduleren. Dat tarief wordt geïndexeerd, en het juiste bedrag wordt op de dag van de beslissing beoordeeld.

Niet al die posten doen zich in elk dossier voor; welke op het uwe van toepassing zijn, hangt af van de gevolgde weg.

Wettelijk samenwonenden en feitelijk samenwonenden

Niet-gehuwde koppels blijven niet zonder kader, maar hun situatie valt niet onder dezelfde teksten naargelang zij wettelijk samenwonend dan wel feitelijk samenwonend waren.

De gerechtelijke verdeling staat voor beiden open. Artikel 1207, eerste lid, van het Gerechtelijk Wetboek viseert elke onverdeeldheid, zonder voorwaarde van statuut: stemmen niet alle deelgenoten in met een minnelijke verdeling, dan heeft de verdeling gerechtelijk plaats voor de familierechtbank, op vordering van de meest gerede partij. Twee niet-gehuwden die samen eigenaar zijn van een goed, hebben er dus toegang toe.

Wat eigen is aan wettelijk samenwonenden is iets anders. Het tweede lid, 3°, laat toe de rechtbank te vatten voor het loutere opstellen van de rekeningen, zelfs bij gebrek aan onverdeeldheid. Dat is een uitbreiding van de procedure, niet de voorwaarde om er toegang toe te hebben.

Feitelijk samenwonenden die samen een goed hebben gekocht, bevinden zich in toevallige mede-eigendom: elk is eigenaar zonder een bepaald deel van het goed te kunnen opeisen. De aandelen worden vermoed gelijk te zijn, behoudens tegenbewijs, wat telt wanneer één van beiden meer heeft gefinancierd. In die toevallige mede-eigendom kan elk te allen tijde de verdeling vorderen.

Die mogelijkheid om te allen tijde de verdeling te vorderen geldt evenwel enkel voor de toevallige mede-eigendom. Werd de onverdeeldheid bij overeenkomst georganiseerd (een zogenaamde vrijwillige mede-eigendom), dan is artikel 3.75 niet van toepassing: de uitstap wordt dan beheerst door het contract en, is de mede-eigendom van onbepaalde duur, door een opzegging mits een redelijke termijn. Vooraleer te besluiten dat men eruit kan wanneer men wil, moet men dus de aankoopakte lezen en nagaan wat zij bepaalt.

De rekeningen die tussen ex-feitelijk samenwonenden moeten worden opgesteld (terugbetalingen, inbrengen, wederzijdse schuldvorderingen) hangen daarentegen af van ieders situatie, en dat punt wordt dossier per dossier onderzocht.

Veelgestelde vragen

Na echtscheiding, overlijden van een echtgenoot, of breuk van wettelijke of feitelijke samenwoning met onverdeelde goederen.
Sarah Satti
Balie van Brussel

Sarah Satti

Uw advocate aan de Balie van Brussel

Sarah Satti, advocate aan de Balie van Brussel, is uitsluitend actief in het familierecht. Zij begeleidt haar cliënten in alle familiale procedures met striktheid en menselijkheid.

Meer over Sarah Satti

Klaar om uw dossier te bespreken?

Eerste consultatie 100€ excl. BTW — 30 minuten

Afspraak maken
RDVWhatsAppBellen